Twee naakte meisjes ★★★★★

Begin 2025 kaapte de Franse cartoonist en stripmaker Luz de prestigieuze Fauve d’Or weg op het internationale stripfestival van Angoulême met Twee naakte meisjes. De meisjes uit de titel figureren in het gelijknamige doek van Otto Mueller, lid van de Duitse expressionistische beweging Die Brücke die na zijn overlijden in 1930 door het nazibewind als schepper van entartete Kunst werd bestempeld. Luz’ boek doorloopt de geschiedenis van dat schilderij, van bij de creatie in 1919 in de Duitse bossen en de aankoop in 1925 door advocaat Ismar Littman, over de inbeslagname in 1935 door de Gestapo en de opname in de reeks Entartete Kunst-tentoonstellingen, tot de uiteindelijke redding en restitutie.

Het is een bekende geschiedenis, die rechtlijnig slingert van schepping naar destructie en weer terug. Maar Luz morrelt aan die structuur. Niet door de lineaire opeenvolging van de gebeurtenissen te onderbreken, maar door de kadrering van de werkelijkheid aan te passen. De hele geschiedenis wordt immers waargenomen door de vier ogen van de twee naakte meisjes zelf. Bijgevolg ziet de lezer de gruwel die we kennen vanop Otto Muellers fiets, vanop de schildersezel in zijn atelier, van de muur van de familie Littman, en vanop de vloer van de Nationalgalerie in Berlijn, omgeven door andere in beslag genomen hoogtepunten uit de kunstgeschiedenis.

Die ingreep heeft een opmerkelijk emotionele impact. Het boek, het schilderij en de lezer worden als het ware geboren met de eerste streken op het juten doek. De ogen openen en sluiten daarna niet meer. 'Een schilderij kan de blik niet afwenden', vertelde Luz bij de uitreiking van zijn albumprijs in Angoulême. En zo ervaar je met de Twee naakte meisjes de aanhoudende fascinatie van de scheppende kunstenaar, zie je hoe het straatbeeld stilaan gevuld raakt met nazipropaganda en steeds driester geweld, ben je in het duister van de nacht getuige van een zelfmoordpoging, en ontwaar je door het raam hoe de verbrandingsoven overuren draait. Bezoekers staren je nu eens aan met afschuw, dan weer met stiekeme nieuwsgierigheid. Je aanhoort sprakeloos de potsierlijke walging van Hitlers favoriete schilder Adolf Ziegler of Joseph Goebbels. De blik afwenden is niet mogelijk, je bent gedoemd om te kijken. Er valt niets te ontkennen.

Luz kan die blik ook niet afwenden. Begin 2015 ontsnapte hij door een speling van het lot – omdat hij een halfuurtje langer in zijn bed bleef liggen – aan de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo in Parijs. Dat was ook een variant van ideologisch geweld om ‘verkeerde’ woorden en beelden. Of liever: geweld om de stille zeggingskracht waarmee woorden en beelden kunnen ondergraven wat onwankelbaar hoort te zijn. Die persoonlijke geschiedenis verleent Twee naakte meisjes extra urgentie. Maar Luz’ beeldverhaal is zondermeer een triomf, een opmerkelijk emotionele schildering van de gruwel waar de mens toe in staat is, maar ook van wat kunst vermag – zie de fonkeling en de tristesse in de ogen van enkele toeschouwers. 

Twee naakte meisjes komt zelfs heel dicht bij het antwoord op de vraag wat kunst betekent: een restje menselijkheid dat in zorgeloze dagen makkelijk als nutteloos wordt ervaren, maar in duisternis als van nature oplicht.