Echte heksen dragen geen puntmuts en vliegen niet op een bezem. Ze zien eruit als gewone vrouwen, en ze haten kinderen. Zo schreef Roald Dahl het in 1983 in 'The witches', geïllustreerd door Quentin Blake. Het bekende verhaal kreeg in 2020 een nieuw leven met een graphic novel van de Franse striptekenares Pénélope Bagieu. Die verschijnt nu in het Nederlands.
The witches werd een klassieker en werd twee keer verfilmd: in 1990 met Rowan Atkinson als hoteldirecteur, en in 2020 door Robert Zemeckis, met Octavia Spencer als grootmoeder en Anne Hathaway als opperheks. In datzelfde jaar verscheen ook deze stripadaptatie, de eerste ooit van een boek van Dahl. Het was het Roald Dahl Estate die de Franse uitgeverij Gallimard benaderde voor een bewerking. Tijdens het werkproces legde Bagieu dan ook wijzigingen voor aan Dahls kleinzoon Luke Kelly. En nu is er eindelijk ook een Nederlandstalige versie.
Bagieu (1982) won in 2019 een Eisner Award, de belangrijkste prijs in de Amerikaanse stripwereld, voor Brazen, de Engelse editie van Culottées. Die bundel van dertig grafische biografieën van vrouwen verscheen in het Nederlands als Wereldwijven. Bagieu noemt zichzelf feministe, en dat zie je in haar adaptatie van De heksen.
Wie het verhaal goed kent, zal heel wat veranderingen kunnen onderscheiden: net als filmmaker Zemeckis maakt Bagieu van de jongen en zijn grootmoeder bijvoorbeeld personages van kleur. Ze tilt het verhaal uit de jaren tachtig naar het heden, en maakt de grootmoeder modebewust en flamboyant. Andere personages, zoals 'de Jenkins' worden hier een psychologenkoppel, eten biodynamisch en doen aan yoga. De vraatzuchtige Bruno Jenkins uit het origineel wordt dan weer een meisje dat actief meevecht tegen de heksen. Al gaat de ingrijpendste wijziging over de heksen zelf. "De heksen zijn geen vrouwen, ze nemen alleen de gedaante van vrouwen aan," zei Bagieu op Radio France International. "Je kunt in 2020 niet met kinderen over heksen praten zonder iets over misogynie te zeggen." Daarom vertelt de grootmoeder haar kleinzoon wat de heksenjacht ooit was. De vrouwen in dit boek zijn sterk, dapper en grappig. De grootmoeder, die zich niets van gezag aantrekt, is in Bagieus ogen zelf een moderne heks.
Een adaptatie is volgens literatuurcritica Linda Hutcheon "herhaling zonder replicatie": een verhaal dat in een ander medium, vanuit een ander perspectief of in een andere context een nieuwe betekenis krijgt. Dat is precies wat hier gebeurt. Bagieu volgt Dahls verhaal in grote lijnen, maar vertelt het met een losse, humoristische penlijn, veel kleur, close-ups, expressieve gezichten en dynamische kaders. Waar Dahl op taal steunt en op de illustraties van Quentin Blake, bouwt Bagieu de spanning op in beeld. De band tussen jongen en grootmoeder, die bij Dahl vooral uit de dialogen blijkt, wordt voelbaar in blikken en lichaamstaal en in de manier waarop Bagieu speelt met het neerpoten van spreekballonen. De kwetsbaarheid en sterfelijkheid van de grootmoeder krijgen meer nadruk, en dat geeft hun onderlinge afhankelijkheid extra gewicht.
Het eigenzinnigste element van Dahl blijft wel overeind. Anders dan in de film uit 1990 blijft de jongen aan het einde (spoiler!) een muis, en hij aanvaardt dat hij daardoor niet lang zal leven. Er volgt geen geruststellende ontknoping. Dat Bagieu dat einde behoudt, getuigt van respect voor haar bron en een inzicht in het feit dat kinderen geen mierzoet verhaal verlangen.
De heksen van Bagieu is geen geïllustreerde Dahl, maar een zelfstandige, eigentijdse adaptatie. De zwarte humor, de gruwel en het onconventionele einde blijven behouden. En de gevaarlijke vrouwen worden op een nieuw manier gelezen in plaats van geschrapt. Een aanrader.
De heksen
Roald Dahl & Pénélope Bagieu
De Fontein, 304 blz.
★★★★☆